Home  |  About Us  |  Mission  |  Feedback  |  Contact Us
Untitled Document
 
0૧. હમ તુમ એક કમરે મેં
0૨. મધુપ્રમેહ : ઉપચાર
0૩. મેરા સૂરજ હૈ તું ...
૦૪. વાડ ચીભડા ગળે
૦૫. કારણો : પેટ કે પટારો
૦૬. જાને તુ યા જાને ના
૦૭. ઉલટ તપાસ
૦૮. ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ
૦૯. પી.પી.બી.એસ.
૧૧. લેબોરેટરી તપાસ : ગ્લુકોમીટર
૧૨. ગ્લાયકોસીલીટેડ હિમોગ્લોબીન
૧૩. પેશાબની તપાસ
૧૪. સીરમ રીપીડ પ્રોફાઇલ
૧૫. ડાયાબિટીસની સારવાર
૧૬. શું ધ્યાન રાખશો ?
૧૭. ખોટી માન્યતાઓ
૧૮. કસરત શા માટે ?
૧૯. કસરત : કેવી ?
૨૦. સારવાર
૨૧. સારવાર : ઇન્સ્યૂલીન
૨૨. ઇન્સ્યુલીનના : પ્રકાર તથા રીત
૨૩. બેભાન અવસ્થા
૨૪. ડાયાબીટીસ અને હૃદયરોગ
૨૫. ડાયાબીટીસ અને કીડની
૨૬. ડાયાબીટીસ અને આંખ
૨૭. પગની જાળવણી
૨૮. અન્ય વિષમતાઓ
૨૯. ડાયાબિટીસ થતો અટકાવવો
૩૦. ભવિષ્યમાં ડોકિયું
 
     
 


કહેવાય છે કે ડાયાબિટીસની પહેલી વખત જાણ સાઠ ટકા કેસોમાં આકસ્મિક જ થાય છે. આ એક એવો અતિથિ છે જે ગમે ત્યારે – તેને ગમે ત્યારે શરીરમાં પ્રવેશી જાય છે, પણ એક વાર પેઠા પછી માણસ સાથે ‘દગાબાજી’ કરીને તેનો સાથ ક્યારેક અધવચ્ચે છોડી જતો નથી, છેક ચિતા સુધી સાથ નિભાવે છે. એક સમય પડછાયો માણસને છોડીને ચાલ્યો જાય, પણ ડાયાબિટીસ જેનું નામ, બિલકુલ વિશ્વાસપાત્ર દોસ્ત છે.
 
૨૩. બેભાન અવસ્થા

ડાયાબિટીસમાં બેભાનવસ્થા

આપણા ચંદુભાઇ હમણાં નાની તકલીફમાં મુકાઇ ગયા... ડાયાબિટીસ તો હતું જ વળી ગુમડું થયું તાત્કાલિક કાબુ માટે ડોક્ટરે સવારે-રાત્રે ઈન્સ્યુલીનનાં ઇંજેકશન ચાલુ કર્યા. ચંદુભાઇએ સવારે ઇંજેકશન લીધું અને નાસ્તો કરવા બેસતા હતાં.

ત્યાં બાજુના મકાનવાળા ગિરધરભાઇ એકાએક એટેકમાં અવસાન પામ્યા. નાસ્તો એક બાજુ રહ્યો અને તાત્કાલિક સ્મશાન જવાનું થયું. સ્મશાનમાં જ બે કલાક બાદ ચંદુભાઇને પરસેવો વળવા લાગ્યો અને મગજ ચક્કરાવા લાગ્યું.

ચંદુભાઇ બેભાન થઇ ઢળી પડવાની તૈયારીમાં હતાં ત્યાં તેમના મિત્ર હરીભાઇનું ધ્યાન ગયું.

હરિભાઇને પોતાને ડાયાબિટીસ એટલે એ સમજી ગયા બહાર રેકડીમાંથી ડબલ ખાંડવાળાં બે લીંબુ શરબત લાવીને પાયું અને એક ગ્લુકો બિસ્કીટનું પેકેટ ખવડાવ્યું. આટલું કર્યા બાદ ચંદુભાઇ પાછા સ્વસ્થ થયાં. ડાયાબિટીસનો દર્દી બેભાન થઇ જાય અથવા અર્ધભાનમાં આવી જાય એ એક મેડીકલ ઇમરજન્સની સ્થિતિ છે. આ સ્થિતિના ડાયાબિટીસને લગતાં બે કારણો હોઇ શકે.

(૧) લોહીમાં સુગર ખુબ ઘટી જવી.

(ર) લોહીમાં સુગર ખુબ વધી જવી.

ડાયાબિટીસના દર્દીનાં લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ ઘટી જાય એટલે કે લોહીમાં ૭૦ મી.ગ્રા. થી નીચે ગ્લુકોઝ હોય તો તે પરિસ્થિતિને હાયયોગ્લાયસેમિયા કહેવામાં આવે છે. આપણું મગજ અને ચેતાતંત્રને શક્તિ માત્ર ગ્લુકોઝથી મળે છે. આથી ગ્લુકોઝ લોહીમાં ઓછો થાય અને તે પરિસ્થિતિ લાંબો સમય રહે તો દર્દી કોમામાં જાય છે. વળી જો તુરંત સારવાર ન મળે તો મગજને નુકશાન અને મૃત્યુ પણ થઇ શકે તેથી લોહીમાં ગ્લુકોઝ પ્રમાણ ઘટવું એ એક ઇમરજન્સી છે.


ડાયાબિટીસના દર્દીને ગ્લાયસેમિયાના લક્ષણોની જાણ હોવી અત્યંત જરૂર છે. આંખે અંધારા આવવા, મનમાં દ્વિધા, મુંઝવણ થવી, ફાટફાટ માથું દુઃખવું, જીભના લોચા વળવા, લથડતા ચાલ, પરસેવો થઇ જવો, આંગળી કે હોઠમાં ઝણઝણાટી થવી જેવા લક્ષણો દેખાય તો ડાયાબિટીસના દર્દીએ સમજી જવું કે આ હાય પોગ્લાયસેમીયાની શરૂઆત હોય શકે. રાત્રે હાયપોગ્લાયસેમીયા થાય તો ઉંઘ ઉડી જાય, ગભરામણ થવા લાગે, દુસ્વપ્ન આવે, પરસેવા વળી જાય કે ધબકારા વધી જાય અને તુરંત સારવાર ન મળે તો દર્દી બેભાન થઇ જાય તાણ-આંચકી આવવા લાગે અને લાંબો સમય સારવાર ન મળે તો મગજને કાયમી નુકશાન કે મૃત્યુ પણ થઇ શકે.

હાયપોગ્લાયસેમીયા વખતે તાત્કાલિક પગલા શું લેશો?

ડાયાબિટીસના દરેક દર્દી તથા તેના નજીકના સગા-સંબંધીને હાયપોગ્લાયસેમીયાના ચિહ્નો ઓળખતા શીખી લેવું જોઇએ. જો ઘરમાં ગ્લુકો મીટર હોય તો તુરંત સુગર માપી લેવી જોઇએ. પણ ગ્લુકોઝ માપવાની સગવડ ન હોય તો અનુમાનના આધારે પણ તાત્કાલિક ગળપણ કે ગળ્યું પીણું આપી દેવું, બરાબર છે. (જો સુગર ઘટી ન હોય તો આટલાં ગળપણથી ખાસ કોઇ નુકશાન થતું નથી.)

સારવાર :-


 


-                    જો દર્દી ગળે ઉતારી શકે તો ગ્લુકોઝ વાળું પાણી પીવડાવવું.

-                    જો અર્ધબેભાન હોય અને ગળી ન શકે તો ગ્લુકોઝનો પાવડર દાંત અને પેઢા વચ્ચે ભરી દેવો.

-                    ડોક્ટરને તુરંત બોલાવવા અથવા હોસ્પિટલ લઇ જવા ગ્લુકોઝનું નસમાં ઇન્જેકશન આપવું અત્યંત આવશ્ય છે જે આપી શકાય.

 

 

-                    દર્દીએ ખીસ્સામાં ચોકલેટ, પીપર કે એવી ગળી વસ્તુ રાખવી જેથી હાયપોગ્લાયસેમીયાની શરૂઆત થાય તો તુરંત ખાઇ લેવાય. સુગર ઘટવાની સારવાર "હાજર તે હથિયાર" નિયમ પ્રમાણે, ખાંડ, સાકર, ગળી ચા, ઠંડા પીણા, મધ, ફ્રુટ, જ્યુસ, પાર્લે ગ્લુકો બિસ્કીટ, કોઇપણ સુગર વધારે તેવી વસ્તુ તાત્કાલિક આપવી જોઇએ. એટલું જ નહિં પણ થોડીવાર બાદ થોડો સામાન્ય ખોરાક પણ લઇ લેવો જોઇએ.

-                    આ સિવાય ગ્લુકાગોન (Gulcagon) નામની દવાનાં ઇન્જેકશન મળે છે. જે દર્દી જાતે લઇ શકે છે અને ઇન્જેક્શનની સુગર વધી જાય છે.

હાયપોગ્લાયસેમીયાના થવાના મુખ્ય કારણો અને તેને કઇ રીતે અટકાવી શકાય.

-                    જરૂર કરતાં વધારે ઈન્સ્યુલીન આપવામાં આવ્યું હોય. આમ થવાના કારણમાં ઈન્સ્યુલીનનાં માપમાં ભૂલ હોય (યુ-૪૦ ને બદલે યુ-૧૦૦ નું ઈન્સ્યુલીન વાપરવું) ખોટી સીરીઝ કે ખોટા આંકાઓને ઉપયોગમાં લેવા કે પછી મિશ્રણ માટેના ઈન્સ્યુલીનની અદલાબદલી થઇ જવી.

ભોજનમાં વિલંબ કે ભોજન ચૂકી જવાથી કે ઉલટી થવાથી

-                    ડાયાબિટીસના દર્દીએ ભોજન સમય વચ્ચે લાંબોગાળો ન પડવા દેવો. જો જરૂર લાગે તો વચ્ચે હળવો નાસ્તો લઇ લેવો.  ઈન્સ્યુલીન કે દવા લીધા પછી ભોજન અડધી કલાકમાં લઇ જ લેવું.

-                    કસરત કરતી વખતે ગ્લુકોઝ વપરાય જાય છે. આથી જો જરૂર લાગે તો કસરત કરતા પહેલા કે પછી થોડો ખોરાક લઇ લેવો.

-                    ડાયાબિટીસના દર્દીએ તરવા જતી વખતે પાણીમાં ભીંજાય નહીં એવી કોથળીમાં થોડી ખાંડ રાખવી.

-                    વજન ઉતરી ગયું હોય તો પણ ઈન્સ્યુલીનની જરૂરીયાત ઘટી જાય છે.

-                    મદ્યપાનને કારણે લીવરની ક્ષમતા ઘટે છે અને તેની હાયપોગ્લાસેમીયા થઇ શકે છે.

-                    ઘાર્મિક ઉપવાસ - ઈન્સ્યુલીન કે ઓરલ હાયપોગ્લાયસેમીક દવા ચાલતી હોય એવી દર્દીને નકોરડા ઉપવાસ ન કરવા.

-                    કિડનીની તકલીફ :- ડાયાબિટીસમાં કિડનીની તકલીફ થાય ત્યારે સુગર ઘટવાનો ભય વધારે રહે છે.

ડાયાબિટીસના દર્દીએ ખીસ્સામાં રાખવાનું કાર્ડ :-

ડાયાબિટીસના દરેક દર્દીએ આકૃતિમાં બતાવ્યા મુજબનું કાર્ડ ખીસ્સામાં રાખવું અત્યંત જરૂરી છે. જો વાહન ચલાવતી વખતે હાયપોગ્લાયેસેમીયા જેવું લાગે તો દર્દીએ વાહન ઉભું રાખી ગ્લુકોઝ કે ખાંડ લીધા પછી જ વાહન ચલાવવું.

ડાયાબિટીક કીટોએસીડોસીસ :-

ડાયાબિટીસ ટાઇપ-૧ ના દર્દીઓ અને ઈન્સ્યુલીન લેતાં ડાયાબિટીસ ટાઇલ્સનાં દર્દીએ ઈન્સ્યુલીન ન લે અથવા તેમને કોઇ ચેપ લાગે, ત્યારે શરીરમાં એક કીટોન નામનું ઝેર ઉત્પન્ન થાય છે. આ એક મેડીકલ ઇમરજન્સીની પરિસ્થિતિ છે અને તાત્કાલિક સારવાર ન મળે તો જાનહાનિ પણ થઇ શકે છે.

ચિહ્નો :-

આ દર્દીઓને ખુબ ઉલ્ટી થવાં લાગે, બી.પી. ડાઊન થઇ જાય, આગળ વધતાં બેભાનાવસ્થા પણ થઇ શકે છે.

નિદાન :-

જ્યારે બ્લડ સુગર ખૂબ વધારે હોય ત્યારે પેશાબમાં એસીટોનનું ઝેર છે કે નહિં તે સામાન્ય પટ્ટી બોળીને જોઇ શકાય છે. દર્દી આ પટ્ટી પોતાને ઘેર પણ રાખી શકે છે. હોસ્પિટલમાં લોહીમાં એસીટોનની તપાસ પણ કરવામાં આવે છે.

સારવાર :-

ડાયાબિટીસ કિટોએસીડોસીસની સારવાર માત્ર હોસ્પિટલમાં થઇ શકે છે માટે જ્યારે શંકા હોય ત્યારે તાત્કાલિક હોસ્પિટલે પહોંચવું જરૂરી છે. હોસ્પિટલમાં ઈન્સ્યુલીન, ઇન્ટ્રાવીન્સ પ્રવાહી એન્ટીબાયોટીક દવાઓ વગેરેની દવાઓ વગેરેની મદદથી શરીરમાં કીટોનને દૂર કરવામાં આવે છે.

હાયપર ઓસ્મોલર કોમા :-

ક્યારેક ડાયાબિટસનાં દર્દીને અતિશય સુગર વધી જાય છે પણ લોહીમાં કીટોન ઉત્પન્ન થતું નથી. આ પણ એક મેડીકલ ઇમરજન્સીની સ્થિતિ છે. જેની સારવાર માત્ર હોસ્પિટલમાં થઇ શકે છે.

બેભાનાવસ્થાના અન્ય કારણો :-

ડાયાબિટીસના દર્દીને અન્ય કારણો જેવાં કે મગજનો સ્ટ્રોક, પેરેલીસીસ, બ્રેઇન હેમરેજ, બ્રેઇન ટ્યુમર જેવાં કારણોથી પણ બેભાનાવસ્થા આવી શકે છે જેની સારવાર હોસ્પિટલમાં જ મળી શકે છે.

ડાયાબિટીસના દર્દીને બેભાનાવસ્થા થાય ત્યારે શું કરશો ?:

જો ગ્લુકોમીટર સાધન હોય તો તાત્કાલિક બ્લડ સુગર કરો જેથી સુગર વિશે માહિતી મળે. બ્લડ સુગર ઓછું છે એમ ખબર પડે કે માત્ર શંકા હોય તો પણ મોંમા ખાંડ કે ગળી વસ્તુ આપી દો. જો બ્લડ સુગર ખૂબ વધારે હોય થવા પેશાબમાં કીટોન હોય તો તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરશો.

 

  Untitled Document